मलाई लाग्छ, जीवन एउटा यात्रा हो भने लेखन मेरो घरछेउबाट गुड्ने बस हो । मैले पैदल यात्रा छोटो दुरी मात्र गरेको छु । भन्नुको अर्थ, मेरो बाल अवस्थादेखि नै मैले लेख्नुमा मज्जा लिन थालें । आँसु, हाँसो र गम्भीरता यही लेखनका क्रममा महसुस गरेको छु । मेरा हितैषी साथी पनि प्रायः छैनन् । बसबाट देखिने रमणीय दृश्य क्षणभरमै छुटेजस्तो छोटो समयका लागि सम्बन्ध बन्छन् र ती बिस्तारै आफै बिलय हुन्छन् । त्यसको कारण म आफै हो । म लेखनतिरै ध्यानमग्न हुन्छु । सम्बन्धका बारेमा समय नदिँदोरहेछु । बोलचालको भाषामा भन्नुपर्दा म एकलकाँटे रहेछु ।

बच्चा बेलामा अति धेरै फतरफतर बोल्थेँ रे । आपाले मलाई ‘फतौरी’ नामले जिस्काउनुहुन्थ्यो । तर मेरो नाम चाहिँ सम्पूर्ण थियो । म जन्मेपछि परिवारमा सन्तानले पूर्ण भएको मानी सो नाम राख्दिनु भएको रे । हुन त पछि बहिनी पनि जन्मिई । उनको जयपूर्ण नाम राखिएछ । अहिले मेरो जीवनमा आर्थिक भरथेक उनैको छ । कहिलेकाहीं उनलाई पारिजातकी बहिनी ‘सुकन्या’ भनेर जिस्क्यााउँछु । ‘आफू पारिजात हुनुपर्यो नि’ भनेर मलाई उल्टै उल्याउँछे । आफ्नो आदर्श व्यक्तिजस्तो बन्न नसके तापनि कल्पना गर्न त कसले छेक्न सक्छ र, होइन ?

मैले थाह पाएदेखि नै आमा बिरामी हुनुन्थ्यो । क्षणक्षणमा बेहोश हुने । केहीक्षण सञ्चो हुने लाग्छाड बिरामी थियो । बहिनी ‘म त आमाको मयल पो खान्छुको’ भन्दै दुध चुस्थी । म छेउमा टुसुक्क बसेकी हुन्थें । भेट्न आउने जतिलाई आमाले भन्नुहुन्थ्यो, ‘म मरिजान्छु । यी दुई बालखालाई तिमेरको घरतिर बोलाएर एकडल्लो भात देओ है !’

नाम सुनेजानेको ओखतीमुलो, धामी खोज्ने काम दाजुदिदीको थियो । आमा थलिए पनि हामीलाई ठुली दिदीले कहिल्यै वात्सल्यको कमी हुन दिनुभएन । म सम्झन्छु उपद्रो । दिदीले नुहाइदिएर आँखा तन्किनेगरी कसिलो कपाल बाटिदिनुहुन्थ्यो । तर बहिनीसँग हामी हावामा धुलो उडाएर बाक्लो उडेको धुलोभित्र हराउँथ्यौं । त्यसो गर्दा खुब मज्जा आउँथ्यो । अनि साँझ म ठुली भएकी नाताले दिदीको पिटाइ पनि डबल थाप्नुपथ्र्यो । ‘अबदेखि त्यसो गर्दिनँ’ भन्यो, केहीदिनमा पारा उई ।

पछि आमालाई अस्पताल लगियो । अनि ठिक हुनुभो । अहिलेजस्तो रोगबारे जान्ने कुरा पनि थिएन । खास के भएको थियो आमालाई, त्यो थाहा छैन हामीलाई । आमा सञ्चो हुनुभएपछि त घरमा स्वर्ग छाइगयो नि । र, भन्छु आमा परिवारको रानी हो । परिवारको सुखको लागि सधैँ ठिकठाक रहनुपर्छ ।

म सात/आठ वर्षकी थिएँ हुँला । कलिलैमा स्कुल पठायो भने अरूले हेपेर कुट्छन् भन्ने आमाको मान्यता थियो । अहिलेजस्तो बच्चाको केयर हुँदैनथ्यो स्कुलमा । त्यतिबेला छिमेकी काका स्कुल जान अल्छी मानेर हामीसँग खेल्न आउनुहुन्थ्यो । उनले कापीमा के के लेखेर आफै मरिञ्जेल हाँस्नुहुन्थ्यो । मलाई बडो पीर पथ्र्यो । बेलुकी दिदीसँग सुत्ने भएकाले दिदीलाई पीर पोखेँ । अनि दिदीले ‘लू तँ पनि पढ्न आइज’ भनेर क, ख, ग सिकाउनुभयो । ईखले होला, त्यै राति सबै जानेँ । केही दिनमै मात्रा लागेका अक्षर पढ्न सक्ने भएँ । अहिलेसम्म पनि याद छ, ‘थैलीभरि पैसा छ । लहैलहैमा नचल ।’ यो मैले पढ्न जानेको पहिलो वाक्य थियो । पढाइ यति रफ्तारमा गयो कि, महिनादिन जतिमा जोड घटाऊ, गुनान्, भागा सबै पारा आयो । सय अङ्क चाहिँ आपाले भैंसी गोठाला गर्दै सिकाइदिनु भएथ्यो । घरमा गाईभैंसी, भेडाबाख्रा धेरै थियो । वर्षभरि जोरजोरै दुहुनो हुन्थ्यो । दाजुदिदी आमा हजुरआमा आपा सबै जवान थिए । अन्नबाली प्रशस्त हुन्थ्यो । किराँतीको घर भए पनि जाँड भन्दा गोरसतिर बढी ध्यान थियो । सान्दाजु लाहुरे हुनुन्थ्यो । घरखर्च उहाँले पठाइदिनु हुन्थ्यो । त्यस बेलासम्म मलाई अभाव भन्ने थाह थिएन सायद ।

दिदीले मलाई स्कुल पठाउने हुनु’भो । आपालाई वस्तु चरणमा छेकिदिने मान्छे भएन । त्यहाँ दिदी र आपाको निकै ठुलो चर्काचर्की सङ्घर्ष पर्यो । अन्ततः म स्कुल पठाइएँ । मेरो नाम सम्पूर्णबाट फेरिएर श्यामकुमारी भयो । घर टोलमा ठुलीकान्छी नामले बोलाइने हुँदा स्कुलमा जे नाम फेरिए पनि वास्ता लाग्दैनथ्यो ।

म हुर्किसकेकाले एकैचोटि तीन कक्षामा नाम लेख्न चाहनु’भो दाजुले । तर हेडमास्टरले दिनुभएन । अनि एक कक्षामै थन्किएँ । किताब घरमै राखेर कहिलेकाहीं मात्र स्कुल जान्थेँ । आपा मारुनी नाचको नाइके हुनुन्थ्यो । दिनभरि उहाँसँग म गीत लेख्न सिक्थेँ । पाठ्यपुस्तकमा नजान्ने कुरा केही थिएन । यता गोठालो सघाएकामा आपा पनि खुसी । मेरो पढाइ पनि त्यही पाराले चल्न थाल्यो । स्कुलको वातावरण पनि राम्रो थिएन । पुराना छात्रा साथीहरूले गुट बनाएर बिनाकारण एक्लो बनाइदिने । त्यस्ता दुईजना साथी थिए, जो पालैसाथ आ–आफ्ना गुट बनाउँथे । मलाई गुटमा रुची थिएन र मलाई एक्लो बनाइदिन्थे । स्कुल विरक्तलाग्दो हुन्थ्यो । म छुट्टी मागेर घर जान चाहन्थें । गुरुहरूले बिदा दिन्थेनन् । मेरो आँखा टिलपिल हुन्थ्यो । सायद आँसु देखेर बिदा दिनुहुन्थ्यो । त्यो अवस्था  शिक्षकलाई र घरमा पनि कसैलाई भन्न सक्दिनथें ।

केही वर्षपछि हेड सरको भतिजो एकैचोटि तीन कक्षामा ल्याइए । त्यसपछि मैले निहँु खोजेर म स्कुलै गइनँ । आपालाई वस्तु गोठालो सघाउन थालेँ । केही महिनापछि हेडसरले नै समाचार पठाउनुभएछ, ‘त्यो आओस् । जति कक्षामा पढ्न मन छ पढोस् ।’ त्यसपछि मुसुमुसु हाँस्दै गएर पाँच कक्षामा बसेँ । परीक्षामा दोस्रो भएर छ कक्षामा गएँ । मावी तहमा पुगेपछि फेरि सात कक्षामा पढ्ने भएँ । आधा पढिसकेपछि फेरि तिनै प्रा.वी.का हेड सरको चिठी पुगेछ, ‘त्यो श्यामकुमारी भन्नेलाई रोक्नू । हरेक कक्षा पढाएर पास गराउनू’ भन्ने । आधा सात कक्षा पढेर छ कक्षामा झारिएँ । त्यो बेला कम्ता रिसुट्टेको होइन ।

गाउँभरि प्रकाश कोबिदको उपन्यास चर्चामा हुन्थ्यो । मैले पनि केही पढेकी थिएँ । तिनै उपन्यास पढेर मैले नेपालीमा चिह्नहरू प्रयोग गर्न सिकेकी हुँ । तर कथा मन पर्दैनथ्यो, कोबिदको । जुन उपन्यासमा पनि एकातिर प्रेम अर्कोतिर विवाह परेर झमेलामा परेको कथा हुन्थ्यो । त्यसैको प्रभावले होला मैले प्रेमलाई एउटा झमेलाको रूपमा लिएँ । केही शिक्षकहरू, छात्र साथीहरूको प्रेम प्रस्तावले सताउन थालेको थियो । छात्रहरूसँग सरबर खेलिने खेल मैले बिस्तारै खेल्न छाडेकी थिएँ । रेडी खेल्दा मलाई मात्र छेकेको छेक्यै गर्ने, कबड्डी खेल्दा मलाई समातेपछि छोड्दै नछोड्ने, बल खेल्दा मलाई मात्र पास दिने हुन थालेपछि खेलमा पनि रेला बढी हुन थाल्यो । आकर्षण बुझ्न थालियो । कक्षामा शिक्षकको एकोहोरो प्रश्न गराइले त फाइदै गरेको थियो । तर शिक्षकसँग पनि अनुरोध गरेर ‘कसैले नजाने मात्र मलाई सोध्नुहोला’भनेर स्थिति सुधार गरेकी थिएँ । ‘श्यामकुमारी’नाम पुरानो ढाँचाको भयो भनी गुरुमाहरूले ‘शारदा’ नाम फेरिदिनुभयो । मलाई उहाँहरूको प्रिय छात्रा बन्ने सौभाग्य मिलेको थियो । पढाइमा अलिक राम्रो र अतिरिक्त क्रियाकलापमा अलिलि कमाल देखाएपछि स्कुले जीवनमा यसै स्टार भइने रहेछ । अहिले सम्झिँदा, म जुनकिरीजत्तिको स्टार थिएँ हुँला ।

चौध वर्षमा बल्ल–बल्ल सात कक्षामा पुग्न पाएको थिएँ । क्लास फट्को मार्न नपाएर यसै रिस उठिरहने भएको बेलामा पारी गाउँकी साथी नजिक भइन् । उनले एकदिन ‘पल्लो डाँडासम्म जाम, अलिक माथिसम्म जाम, अलिक तलसम्म… हुँदै हामी दिक्तेल जिल्लाको मान्छेलाई उनको फुपुको घर भोजपुर जिल्ला पुर्याइछन् । नाम मात्रको फरक जिल्ला, दुरी भने लगभग तीनचार घण्टाको होला । उनको फुपुले भोलिपल्टै मैले चाहेको कक्षामा नाम लेख्दिने भए । स्कुल पनि नजिक । दश पास गर्ने बित्तिकै काठमाडाँै पढ्न पठाउने । आई.ए. सक्ने बित्तिकै अमेरिका पढ्न पठाउने कुरा मेरो सामु राख्नुभयो, जसको लागि उहाँको छोरोसँग बिहे गर्नुपर्ने सर्त आयो । मैले जे चाहेको त्यही हुने भएपछि कहिल्यै नदेखेको केटोसँग म बिहे गर्न राजी भएँ । तर केटो मेरो नामसँग राजी भएनन् । उनैले ‘विजय, क्रान्ति र प्रगति’ तीनवटा नाम छान्न दिए । मैले ‘प्रगति’नाम छानेँ । म ‘प्रगति’भएर नौ कक्षामा पढ्न चाहन्थें, तर जिल्ला स्तरीय परीक्षा दिनु अनिवार्य भएकाले फेरि आठ कक्षामै रोकिएँ । कक्षा फड्को मार्नकै लागि पोइलो गएर स्कुल फेरेको पनि क्यै कामै भएन ।

केही दिनपछि एक बिहान उनले हरियो पोते र सिन्दुर लगाइदिए, मैले उनको गोडा ढोगेँ । हाम्रो विवाह भएछ । स्कुल जाने बेला भएकाले खाना खाएर स्कुलतिर लाग्दै गर्दा घरछेउको धारामा उनले पोते झिक्न लगाए । सिन्दुर र टीका पनि पखाल्न लगाए । उनले पनि निधारको टीका पखाले । हामी सदा झैँ भएर स्कुल गयौँ ।

तर केही महिनामै थाह भयो, विवाह भनेको त कहिल्यै हतियार नछोएको मान्छेलाई एकैचोटि गोलीगट्ठा भिराएर युद्धमा होम्नुजस्तै रहेछ । कहिल्यै नसोचेको समस्याहरूको रणमैदानी युद्धमा होमिएँ । मेरा किशोरावस्था, युवावस्था कहिले सिद्धियो, भेऊ पाइनँ । एकैचोटि उनन्तिस वर्षको हुँदा मैले आफ्नो जन्मदिन सम्झिएँ ।

मलाई बिस्तारै थाह हुँदैगयो । म पीडा र अन्यायबारे बोल्न सक्दिनँ तर चुपचाप लेख्न भने सक्दोरहेछु । यसैले म अलिअलि लेखेर आफ्नो विचार विस्तार गर्न चाहन्छु । जीवनमा कति आशा निराशा छाए, ती हरक्षणमा मैले लेखनको सहारा लिएर पीडालाई अदेखा गर्न सक्दोरहेछु । झनझन थाह हुँदैगयो, बोल्न नसक्ने, सिर्फ सहिबस्ने म मात्र होइन रहेछ, सिङ्गो मेरो जाति नै भेडाले झैँ पिडा सहेर सदियौंदेखि बाँच्दै आइरहेका रहेछन् ।

अझ भनौं, मजस्ताका जन्मले परिवारमा आशा होइन, निराशा थप्दोरहेछ । ‘छोरी अर्काको घरजाने जात’ भन्ने भाष्यले पराय हुनुको पिडा भोगिरहेको रहेछ । जसको विरुद्धमा कैयन् दिदीहरूले विवाहै नगरी बस्दिएछन् । विवाह भएकाहरूले पनि ‘छोरो जन्मियोस्’ भनेर कामना गर्दागर्दै छोरी जन्मिएपछि पीरको पहाडले थिचिँदा रहेछन् ।

अन्ततः आफ्ना जातिकै जन्मलाई गर्वमा बदल्न ‘छोरीलाई वंशाधिकार’को स्लोगन लिएर मेरो लेखन बढ्न थाल्यो । छोरीले काम नगरेर होइन, अधिकार नपाएर चाहिँ अपहेलित भएकी हुन् । हरेक छोराले राम्रो काम गरेर मात्र सम्मान पाएका होइनन् । उनीहरूबाट वंश निरन्तर हुने भएकाले उनीहरूमाथि भरोसा जागेको हो ।

यसैको बहसमा मेरा उपन्यासहरू ‘लेखककी स्वास्नी’र ‘थाङ्ग्रा’ उभिएका छन् । मलाई यो पनि थाह छ, मेरो लेखन आधाप्रतिशत महिला र छोरीका अभिभावकले नै मन पराउँदैनन् । तर पनि समाज परिवर्तनमा एक एक थोपा विचारको प्रवाहलाई पर्खन सक्नुपर्छ । यो कुरा राम्ररी थाहा छ ।

त्यसैले, छोरीले समाजमा आफूलाई स्थापित गर्न के कस्तो दायित्व निर्वाह गर्न अग्रसर हुनुपर्दछ भन्ने बहसमा मेरो अर्को किताब आउने छ । त्यसैको विचार मन्थनमा मेरा समय खर्च भइराखेको छ । साथमा फतरफतर बोल्ने सात वर्षे नाति छ । मेरो फतौरी नाम आजकल उसलाई दिएकी छु । आफ्नो बालावस्था उसमाथि हेरेर मख्ख पर्छु । ‘कति हेरिरा’को ?’ भनेर ऊ झर्किन्छ । म भने जति हेरेर पनि अघाउदिनँ । ऊ देखेजति सामान मलाई देखाएर लिभिङथिङ र ननलिभिङथिङ भनी बुझाउन खोज्छ । म किताबलाई लिभिङथिङ भनेर किताबको पावर बताउँदै डेफिनेसन दिन्छु । हाम्रो चर्काचर्की बहस चल्छ । बसाइ दुईजनाको मात्रै भए पनि बिहान बेलुका हल्लाले घर थर्किन्छ । दिनमा भने म लेखनमा घोत्लिन्छु ।

फुर्सदिला साथीहरूले सोध्छन्, ‘कता लापत्ता हौ ? कसरी टाइम पास हुँदै छ त ?’

त्यसो भन्नेको मुखाँ प्वाक्क हान्नुजस्तो झोंक चल्छ । तब न एकलकाँटे मान्छे परेँ ।