आदिवासी जनजाति समुदाय थाङ्मी (थामी) को उद्गम थलो दोलखा हो । उनीहरू मुख्यतः दोलखाको सुस्पाक्षमावती, खोपचागु, आलम्पु, विगु, कालिञ्चोक, लापिलाङ र लाँकुरीडाँडामा बसोबास गर्छन् । यस बाहेक सिन्धुपाल्चोक पनि थामी समुदायको बाक्लो बसोबास भएको जिल्ला हो । उनीहरूले थामी भाषा बोल्छन्, जो नेपाल भाषासँग सम्बन्धित छ । यस भाषाको लिखित लिपि भर्खरै तयार पारिएको छ । उनीहरूको आफ्नै भाषा, भेषभूषा र धर्म छ । थामी समुदायलाई सोझो, मिहिनेती जातिमा गनिन्छ ।

राष्ट्रिय जनगणना (२०७८)अनुसार थामीहरूको जनसङ्ख्या ३८,००० मात्र छ । उनीहरूमध्ये केकोही किराँत र केही बौद्ध धर्मावलम्बी पनि छन् । प्रकृतिसँगको निकटतामा रमाउँदै आएको थामी समुदायका पुरुषहरू शिकार गर्ने गर्थे भने महिलाहरू मौलिक सीपको श्रममा व्यस्त रहन्थे । तर पछिल्लो समय बढ्दो पर्यावरण विनाश तथा विकासका नवयोजनाहरूले उनीहरूको पुरानो पेशामा सङ्कट पैदा गरिदियो । बिस्तारै उनीहरू कृषिमा पनि संलग्न भए । तथापि जमिन अभाव तथा उब्जनीको बेठेगानमाझ उनीहरू दैनिक ज्यालादारीमा लाग्न बाध्य भए । यसैक्रकममा धेरैजना राम्रो काम खोज्न भारत पलायन भएका छन् । थामी कुलका केही उच्च वर्गका सदस्यहरू भुटानमा पनि बस्दै आएका पाइन्छन् । उनीहरू मुख्यतः रोजगारीको खोजीमा अन्यत्र जाने गरेका छन् ।

दोलखाको विगु गाउँपालिका–६ आलम्पूमा ढुङ्गाखानी छ । उक्त ढुङ्गाखानी नेपालकै ढुङ्गाखानीमध्ये उत्कृष्टमा गणना हुन्छ । यस वडामा थामी समुदायको मात्र ९९ प्रतिशत जनसङ्ख्या रहेको मानिन्छ । उक्त ढुङ्गाखानी पनि थामी समुदायले नै वर्षौदेखि भोग चलन गर्दै आएका छन् । उनीहरूको जीविकोपार्जनदेखि आयआर्जनको पाटो त्यही ढुङ्गाखानीलाई मानिन्छ । यही ढुङ्गाखानीमा काम गर्थे सङ्गीता र कमल थामीको परिवार । उनीहरूले ठेकेदारले अह्राए अनुसार विभिन्न गाउँमा ढुङ्गा बोकेर पुर्‌याउने काम वर्षौसम्म गर्दै आए । पछि गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्रले ढुङ्गाखानीमा कानुनी प्रक्रिया खोजेपछि त्यो अहिले बन्द जस्तै छ ।

समयक्रमसँगै बिस्तार मान्छेहरूले घरमा ढुङ्गा छाउन छाडेर जस्तापातातिर आकर्षित हुन थाले । जसले गर्दा ढुंगाढुङ्गाखानीमा आश्रित थामी परिवालाई दैनिक जीविका चलाउन गाह्रो भयो । त्यसपछि रोजगारीको खोजीमा सङ्गीताका श्रीमान् कमल काठमाडौँ पसे । सहज काम र राम्रो दामको आशा बोकी काठमाडौँ छिरेका कमललाई काम पाउन निकै कठिन भयो । निकै समय कामको खोजीमा चप्पल खियाएपछि उनी एउटा ब्याग बनाउने कारखानाको सम्पर्कमा पुगे । पहिलेबाटै मेहनती कमलले निकै दुःख गरी काम सिके । बिस्तारै उनको सीप र मेहनतले नतिजा दिन थाल्यो । त्यही क्रममा उनले श्रीमती सङ्गीतालाई पनि काठमाडौँ बोलाए र त्यही कारखानामै काममा लगाए । जागरिला जोडिडी दिनरात काममा खटिए । हातको सीप र मेहनतले गर्दा उनीहरूको आम्दानी बढ्यो । लगन र इमानका साथी उनीहरू त्यही कारखानामा २० वर्षसम्म काम गरे ।

सुरु सुरुमा श्रीमान् कमल थामीले काठमाडौको ब्याग उद्योगमा काम गर्दा १३ सय तलवमा काम गरेका थिए । पछि उनी त्यस उद्योगमा काम गर्नेहरूमध्यकै दक्ष कामदार बनेपछि महिनामा ४० हजारसम्म तलब पाउन थाले ।

सङ्गीताले दुई दशक अवधिमा दजर्नौ किसिमको ब्याग बनाउन सिकिन् । बिहान ६ बजेदेखि बेलुकी ९ बजेसम्म अर्काको उद्योगमा सिकाई र काम दुवै भएपछि ब्याग बनाउन दक्ष भइन् उनी । अर्काकोमा काम गर्दा समयमा जानुपर्ने, सानातिना कमिमीकमजोरीमा पनि गाली खानुपर्ने, कामअनुसारको दाम नपाउने जस्ता धेरै समस्याहरूको पनि उनले सामना गरेकी थिइन् ।

समयक्रकमसँगै सङ्गीताले ब्याग उद्योगमा काम गरेर प्राप्त गरेको अनुभव र सीपको सदुपयोग गर्न आफ्नै जिल्लामा व्यवसाय गर्ने निर्णय गरिन् । त्यसैले उनले २०७३ सालमा घरेलु तथा साना उद्योग विकास समिति चरिकोटमा रेणु ब्याग तथा ट्राउजर उद्योग दर्ता गरिन् । उद्योग दर्ता गरे पनि लगानी गर्ने पैसा नभएपछि उनले सहकारी, लघुवित्त आदिबाट लगभग १० लाख जत्ति ऋण निकालेर उद्योग सञ्चालनमा ल्याइन् ।

ब्यागको मोडेल हेरी फरक फरक किसिमको मेसिन चाहिने भएकाले उनले ६ वटा मेसिन किनिन् । त्यसको साथै सामान्य ब्याग तयार पार्नका लागि कपडा, रनर, जिफर, मार्सल, टेप, कैँची, प्रिन्टर, इलाष्टिक, फर्म जस्ता सामानहरू चाहिन्छ । यी सामानहरू पूरा नभईकन ब्याग तयार हुँदैन । त्यसैले सुरुकै लगानीमा यी सबै सामानहरू पूरा गर्नुपर्ने अवस्था थियो, जसले गर्दा लगानी बढेको थियो । सुरु सुरुमा ग्राहक पाउन पनि निकै गाह्रो भयो उनलाई । दुई दशक जिल्लाभन्दा बाहिर बसेकाले स्थानीयसँगको चिनजान पनि कम थियो । नयाँ व्यवसाय भएकाले ग्राहकलाई बुझाउन र विश्वास दिलाउन उस्तै मुस्किल भयो । लगानी थोरै भएकाले आएका ग्राहकको अर्डरअनुसारको सामान तयार गर्न पनि सक्ने अवस्था थिएन । अर्कोतिर नियमित रूपमा ब्याज तिर्नुपर्ने बाध्यता । यी र यस्तै समस्याले गर्दा केही वर्ष उनले चुनौती नै चुनौती मात्र भोग्नु पर्यो । तिनै चुनौतीको सामना गर्दै सङ्गीताले आफ्नो व्यवसाय टिकाउने उपयुक्त क्ने वातावरण सिर्जना गर्न थालिन् ।

नजिकैका विद्यालय र , पसलहरूमा पुगेर आफ्ना सामानहरू देखाउन थालिन् । उनले काठमाडौकै मूल्यमा आफ्ना ब्यागहरू दिन थालिन् । बजारमा भित्रिएका ब्यागहरूको कपी गरेर त्यही मोडेलमा ब्यागहरू उत्पादन थालेपछि ग्राहकहरू दिन प्रतिदिन बढ्न थाले । सामानमा केही समस्या आएमा एक पटकलाई निशुल्क रिपेयरिङ गर्न थालेपछि ग्राहक सङ्ख्यामा झन् वृद्धि भयो । उनले दुईसय पचास २५०देखि पन्ध्रसय रुपैयाँसम्म पर्ने विभिन्न किसिम र मोडलका ब्यागहरू उत्पादन र बिक्री गर्ने गर्छिन् । उनको उद्योगमा अहिले १२, १३ किसिमका ब्यागहरू उत्पादन हुने गर्दछन् । कहिलेकाहीँ त एकै महिनामा छ सय ६०० वटा ब्याग तयार पारेको अनुभव पनि छ सङ्गीताको ।

विशेषगरी चाइनिज मोडलका ब्यागहरू बढी उत्पादन गरिन्छ । स्कुल, सङ्घसंस्था, पसलहरूले थोक मूल्यमा लाने गर्दछन् । एउटै स्कुलले २५० वटाभन्दा बढी ब्याग पनि लगेका छन् । व्यक्तिहरूले पनि बजारमा भित्रिएका नयाँ मोडलका ब्यागहरू अर्डर दिने गर्दछन् । बढी मात्रामा लेडिज ब्यागहरू अर्डर आउने भएकाले आएको अर्डर धान्नै गाह्रो हुन्छ, कहिलेकाहीँ । ग्राहकको अर्डरलाई भनेकै समयमा पूरा गर्नको लागि बिहान ६ बजेदेखि रातिसम्म पनि खट्नु पर्ने बाध्यता हुन्छ । सिजनमा चार पाँच४,५ जना बाहिरको जनशक्ति प्रयोग गरे तापनि अधिकांश समय श्रीमान् कमल र उनले नै काम गर्ने गरेका छन् । अर्धदक्ष कामदार राख्दा भनेजस्तो काम नहुने र सिकाउँदा सिकाउँदै दिन जाने भएकाले प्रायः आफैले काम गर्नुपर्ने बाध्यता पनि पर्छ ।

ब्यागको साथै आजकल उनको उद्योगले जाडोमा बढी प्रयोग हुने जाकेट, ट्राउजरहरू पनि उत्पादन गर्न थालेको छन । लेडिज र जेन्स दुवैलाई हुने ज्याकेट र ट्राउजर वर्षको एक सिजनमा ६ सय सेटभन्दा बढी बिक्री गर्दै आएका छन् । सिलाईसम्बन्धी सबै खालको सीप भएकाले पनि उनलाई ग्राहकको इच्छालाइ पूरा गरिदिनने सजिलो गरेका छन् । उनको जस्तो व्यवसाय चरिकोटमा अरूको नभएकाले पनि जोकोही उनकै उद्योगमा ठोकिन आउने गरेका छन् । अहिलेसम्म थामी समुदायबाट उद्योग सञ्चालन गरेको सङ्गीता र कमल थामी मात्र हुन् ।

सङ्गीताको सीप र व्यवसाय गर्ने निर्णयका कारण आज यस थामी परिवारले छोरा र छोरीलाई स्कुलमा पढाउन सकेका छन् । छोराछोरीको भविष्य बनाउन पाएकामा आफ्नो पेशाप्रति गर्व गर्छिन् सङ्गीता । गाउँको घर छोडेर भीमेश्वर नगरपालिका–६, चोथाङमा एउटा घर पनि बनाएकी छिन् । अहिले उनलाई चरिकोटमा मासिक ८ हजार भाडा तिर्न त्यत्ति गाह्रो छैन । दिन प्रतिदिन उनको व्यवसाय फैलिँदो छ । सुरुमा चरिकोटका केही पसलमा मात्र बिक्री हुने ब्याग अहिले सिंगटी, जिरी, शिवालय, तामाकोशी बजारसम्म अर्डर र बिक्री हुन थालेका छन् ।

भविष्यमा आफ्नै ब्राण्ड लोगो आरबीटी बनाउने साथै यहाँ उत्पादन गरेको ब्यागलाई जिल्लामा मात्र नभई देशभर पुर्‌याउने लक्ष्य राखेकी छिन् । सङ्गीताको मिहिनेत र परिश्रमको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै घरेलु विकास समितिले गत वर्ष सम्मान गर्नुका साथै एउटा मेसिनसमेत अनुदानस्वरूप प्रदान गरेको थियो । त्यसपछि झन् उनमा उत्साह, जाँगर बढेको छ । अहिले ग्राहकहरू उनलाई खोज्दै आएर अर्डर दिने गरेका छन् । सबै खर्च कटाएर पनि उनले वार्षिक दुईदेखि तीन लाखसम्म कमाई गर्न थालेकी छिन् । उनको सफलताले थामी समुदायलाई उत्साहित बनाउनुका साथैतथा सङ्गीताले जस्तै सीप विकास गरी व्यवसायमा लाग्ने प्रेरणा प्रदान गरेको छ । हातमा भएको सीप र मिहिनेतले गर्दा सङ्गीता आर्थिक रूपमा सशक्त, आत्मविश्वासी र एक उदाहरणीय पात्र बनेकी छिन् ।