दक्षिण एसियाका बहुसङ्ख्यक युवतीहरूका निम्ति वैधव्य आजीवन दुःखको सागर हो । यसमा नेपाल पनि पर्छ, जहाँ मैले उल्लेख गर्न चाहेकी दुर्गादेवी कार्की घिमिरे विधवा भए तापनि उनले कानुनी लडाइँमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेकी थिइन् ।  जे जति गरिन् ती सब उनले अघिल्लो शताब्दीको प्रारम्भमा आफ्नै बलबुतामा गरेकी थिइन् ।

विशेषतः युवावस्थामा नै वैधव्यको मार पर्नु अति नै कष्टप्रद हुन्छ । उच्च जातीय हिन्दु परिवारमा आफ्नो वागदत्तासँग सहवासपूर्व नै विधवा हुनु भनेको कठोर आजीवन कारावासको सजायँ भोग्नु सरह हो । पुनर्विवाह वर्जित भएका कारण उनीहरू वालबच्चाविहिन हुन्छन् र अरूको अनुग्रहप्रति निर्भर हुन पुग्छन् । हुन त यो प्रथा हाल आएर गैरकानुनी भइसक्यो तथापि विधवाहरू चाहे जवान हुन् या वृद्घा, छोराहरू नभएका सबैले नै अत्यधिक कष्टको सामना गर्छन् । ती महिला, जो न्यायिक विकल्प खोज्छन्, उनमा सीप र दृढ सङ्कल्प हुनु नै पर्छ । साथमा दीर्घकालीन सङ्घर्षका निम्ति सदैव तयार पनि रहनुपर्छ ।

दुर्गादेवी प्रवेश

उनी भोजपुर जिल्लाको पालीकोट गाउँमा सन् १९१८ मा जन्मेकी हुन् । प्रखर रूपमा न्यायका निम्ति लागिपरेकी उनी जुझारूपनाका साथ भिन्न कर्ममा होमिइन् । सहयोग प्राप्त गर्नेका निम्ति उनी ‘विजयी देवी’ थिइन् भने कतिपयले भने उनलाई ‘समस्या’ का रूपमा लिन्थे । हालै मण्डला बुक्स, नेपाल तथा अमेजनमा अनावरण गरिएको  ‘योगमाया र दुर्गा देवी’ नामक पुस्तकमा मैले उनको युवावस्था तथा उनले विजय हासिल गरेका अभियानहरूको वर्णन गरेकी छु । दुर्गादेवीको जीवनका केही विशेषताहरू सङ्क्षिप्तमा यहाँ समावेश गर्न सान्दर्भिक ठान्छु ।

जीवनकालभर अभियानमा रहेकी दुर्गादेवी कलिलै उमेरमा अन्यायसँग भएको साक्षात्कारबाट प्रेरित थिइन् । पतिको निधनपश्चात् हिन्दु धर्ममा चलिआएको प्रथाले वैधव्य लादेर उनको जीवनलाई नै सत्यनाश पारिदिएको थियो; त्यति मात्र नभई पतिको घरगृहस्थीमा समेत उनको साझेदारी नकारिएको थियो ।

विधवा महिलाको पुनर्विवाह माथिको प्रतिवन्धका विरोधमा उनले किन कटाक्ष गरिनन् ? त्यसबारे हामी अनविज्ञ छौँ । हुन त उनले एउटा बाटो निर्धारित गरिसकेकी थिइन्ः आफ्नो सम्पति हत्याउने सहमति कसैलाई पनि नदिने साथै सङ्खुवासभामा अवस्थित त्यस मारवा घरगृहस्थीको कागजातमा कहिल्यै पनि हस्ताक्षर नगर्ने उनको प्रतिज्ञा थियो ।

वास्तवमा उग्रतापूर्वक लागीपर्नु दुर्गादेवीको निम्ति निकै खतरापूर्ण थियो; उनकै जेठाजु तथा देवरहरूले कडा विरोध जनाएका थिए । तर दुर्गादेवीले  उनीहरूको विरोधलाई चुनौती दिंदै आफ्नो दावी अदालतसम्मै पुर्याउने अठोट गरिन् । उनले गरेरै देखाइन् । यसरी आफ्नो अधिकारका लागि लडेर सबैलाई चकित पारिन् । त्यस पश्चात् अपमानित जेठाजु/देवरहरूले त्यस समस्याको जड अर्थात् दुर्गालाई सदाको निम्ति पन्छाउने हेतुले अन्य पुरुषसँग विवाहबन्धनमा बाँधिदिने गुप्त षडयन्त्र रचे । त्यसको विरुद्ध पनि उनी लडिन् । पुनः सफलता प्राप्त गरिन् ।

आफ्नो स्वतन्त्र जीवन बाँचिरहेकी दुर्गादेवीले आफ्नो ध्यान वरपर दैनिकी घट्ने अपराधहरूतिर पनि केन्द्रित पारिन् । प्रहरीद्वारा बेवास्ता गरिएका ग्राहक ठग्ने व्यापारीहरूको विरुद्घ उजुरी हालिन्, सरसल्लाह अथवा अनुमतिपत्र माग्न आउने सोझासाझा किसानहरूको निवेदन हाँसोमा उडाउने आलसी सहरी कारिन्दाहरूका विरोधमा होहल्ला मचाइन् । मदिरा सेवन गरी पत्नी चुट्ने पुरुषहरू विरुद्घ बोलिन् । एक पक्षीय निर्णयले दोस्री स्वास्नी भित्र्याउने पुरुषहरूको ज्यादतीका विरोधमा आवाज बुलन्द गरिन् । एक श्रवणशक्ति विहिन बेसहारा किशोरी बलात्कृत भएको जानकारी पाए लगतै दुर्गा एक्लै उक्त किशोरीको उद्घार गर्न अघि सरिन् र खलपात्रको पहिचान नभईन्ज्याल त्यस क्षेत्रको छान मारिन् । तत्पश्चात् ती प्रताडित किशोरी लगायत शिशुको निमित्त आर्थिक सहयोगको पनि प्रबन्ध मिलाइदिइन् ।

दुर्गादेवीले विरोध जनाएका स्थितिहरूले जो कोहीलाई पनि उत्प्रेरित गर्नुपर्ने हो तर अन्यायलाई चुनौती दिंदै समाधान खोज्ने उनी एक मात्र महिला थिइन् । व्यक्तिगत हिसाबले जे जति सहेकी थिइन्, त्यसको लेखाजोखा मात्र गरिरहेकी भए यस महिलाको विजय असंभवप्रायः नै हुन्थ्यो । एउटी विधवाको हकमा उनको दायित्व केवल ससुराली घरको इच्छामा सहमति जनाउनु हुन्थ्यो, घरजग्गाको प्रबन्ध मिलाउनुपर्ने हुन्थ्यो र घरपरिवारले जे जस्तो टुक्रा मिल्काउँछ सहर्ष स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । स्वयम्लाई यसैमा सीमित राखेकी भए उनी जनमाझ न त चिनिन्थिन्, न त सुनिन्थिन् नै ।

सय वर्षपूर्वको नेपाली समाज हामीले बिर्सनुहुन्न । तिनताका दुर्गादेवी तथा अन्य बालिकाहरूको विद्यालयमा पहुँच थिएन । यतिसम्म कि विश्वव्यापी शिक्षामा नेपालले आफ्नो परिचय बनाउँदा समेत (सन् १९७०, दुर्गा देवीको निधन को तीन वर्षपूर्व) प्राथमिक कक्षाहरूमा केवल केही बालिका मात्र भर्ना हुन्थे ।  १९९० सम्म पनि  प्रजातन्त्रको अस्तित्व थिएन । निरङ्कुश राजतन्त्रद्वारा शासित नेपालमा सामन्ती समाज विद्यमान थियो । स्वतन्त्ररूपले भेला हुन निषेध थियो भने राजनैतिक विरोधका स्वरहरूलाई दबाइन्थे । जिल्ला न्यायालयको अतिरिक्त नागरिकको आवश्यकता सम्बोधन गर्ने कुनै प्रतिनिधिमूलक संस्था थिएन । प्रहरीले घुसखोर कर्मचारी र जमिन्दारसँग हातमा हात मिलाएर काम गथ्र्याे । खासमा हिन्दु धार्मिक अधिकारको व्यापकता थियो ।

विश्वका अरू देशहरूमा जस्तै नेपालमा पनि दुव्र्यवहारमा परेका तथा शोषित महिलाहरू कुनै पनि समाधानको उपाय फेला पार्न नसकेर, प्रायसः पलायन हुने गर्छन् । कतिपयले धार्मिक आश्रय स्थलहरूमा शरण लिन्छन् । कतिपयले त जीवनबाट नै हात धुन पुग्छन् ।

यदि दुर्गादेवीले सारा विकट परिस्थितिहरूले पैदा गरेका बाधाहरूलाई पराजित गरी अघि बढेकी थिइन् भने उनी वेसक सामाजिक सम्मान र पहिचानको भागेदार हुन् । विश्वभरका अन्य वीर महिला (हिरोइन) जो बिर्साइ र ओझेलका बाबजुद अभियानकर्ता तथा नागरिक अधिकारकर्मीहरूको प्रयासबाट ढिलै भए पनि पहिचान प्राप्त गरेका छन्, उनले पनि पाउनेछिन् । जब उनको जीवनक्रम पूर्णरूपेण उद्घाटित हुन्छ, दुर्गादेवी पनि ती अभियन्ताहरू जस्तै भौतिक शास्त्री, मिलेमा मारिक (आइन्टाइनकी प्रथम पत्नी) तथा अमेरिकन गणितज्ञ डोरथी भौग्यान सरह अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्ति विशेषको गणनामा आउनेछिन् । अन्तत्वगत्वा जब प्रकाशपुञ्ज (स्पटलाइट) दुर्गादेवीतिर फर्किन्छ, उनताका अर्थात् एक शताब्दीपूर्व पनि नेपालमा महिलाहरूले के कति  गर्न संभव भएको रहेछ भन्ने तथ्य प्रस्टिन्छ ।

हुन त आफ्नो जीवनको विकासक्रमका सङ्कटपूर्ण क्षणहरूमा दुर्गादेवी मात्र एक्ली अभियानकर्ता  भएको बुझिन्छ; तथापि उनले सर्वप्रथम उनका पिताबाट र पछि सासूबाट सहयोग प्राप्त गरेकी थिइन् ।

दुर्गादेवीका पिता शेरबहादुर कार्कीले आफ्नो एक्लो छोराको निधनपश्चात् छोरीलाई नै आफ्नो छद्म उत्तराधिकारी (स्युडो एयर) बनाउने मनसाय राखेका थिए । छोरीलाई जग्गाजमीन दिन त सकेनन् तर लेखपढ गर्न र सक्षम बनाएर आफ्नो कानुनी प्रक्रियाको पछि आफै लाग्न समर्थ तुल्याएर छोडे । कैयौँको विचारमा उनीहरू भोजपुर अदालत ओहोर दोहोर गर्दै एक पछि अर्को विजयको आनन्द लिंदै हिड्ने बाबुछोरीको एउटा विष्मयकारी टोली थियो ।

विवाह भएर गएकी दुर्गादेवीले रहँदाबस्दै केही समयको अन्तरालमा कसो कसो आफ्नी सासूको माया र विश्वास जितिन् । कानुनी दावीको निम्ति पछि लाग्न सहज होस् भन्ने उद्देश्यले दुर्गादेवीलाई यिनै सासूले घरगृहस्थीको जग्गाजमीन सम्बन्धी कागजातको जानकारी दिएकी थिइन् । जब दुर्गादेवीलाई पन्छाउन उनकै देवर र जेठाजुहरूले अर्कैसँग विवाह गरेर पठाइदिने योजना बुने, त्यस बखत पनि सासूकै पूर्व सूचनाले दुर्गादेवी उम्कन सफल भएकी थिइन् । यी महिलाद्वय एकअर्काका यस्ता सहयोगी प्रमाणित भए कि सासूले आफ्नो मृत्यु संस्कार समेत छोराहरूबाट नभई बुहारी दुर्गादेवीबाटै सम्पन्न गरियोस् भन्ने इच्छा राखेकी थिइन् । वर्षौंपश्चात् जब दुर्गादेवीको अन्तिम समय नजिकियो, त्यही नदी किनारमा उनले आफ्ना परिवारलाई बोलाइन् र आफ्नो सम्पत्ति भागवण्डाको लिखित इच्छापत्र पढेर सुनाइन् ।

केही मानिसहरूका मनमा उनका असाधारण कार्यहरूको स्पष्ट सम्झना छँदाछँदै पनि उनी केही दशकसम्म उसै विस्मृतिमा नै बिलाइन् । आफ्ना शव्दवाणी र कार्यले स्थापित मान्यताहरूलाई भत्काउँदै संस्थापन पक्षलाई समेत थर्काउन सक्ने यस्ता  खुङ्खार (यो नकारात्मक अर्थ दिने शब्द भएकोले यसको सट्टा के राख्न सकिएला) व्यक्तिविशेषहरूका निम्ति यो असाधारण अन्त होइन । आज, दुर्गादेवीको नामले न असहज मौनता न त आक्रोश नै उराल्छ ।

यस अद्भूत महिलाप्रति मेरो ध्यानाकर्षण हुनु पनि एक विशुद्घ अवसरको खेल थियो । त्यस विष्मयकारी दुरदराजको अरु्णा नदी किनारमा बास बस्ने वृद्घा विधवाहरूसँग मैले अनजानमै एउटा प्रश्न गरेकी थिएँः

“तपाईंहरू बस्नुभएको जग्गा कसको हो ?”

“दुर्गा देवीले हाम्रोनिम्ति किनिदिएकी हुन् । उनले फलफुलका विरुवाहरू पनि लगाइन् । मनकामनाको मन्दिर बनाइन् र यहाँको बाटो पनि उनैले खोलिन् ।”

(प्रकाशितः शनिवार, १२ भाद्र २०७८, नयाँ पत्रिका, झन् नयाँ)